Hiên Vân Ceramics - Dòng chảy Gốm Việt giữa lòng Phố Cổ

Trong dòng chảy phát triển nhanh của nghề thủ công Việt Nam, nơi nhiều xưởng gốm chuyển dần sang sản xuất công nghiệp hoá để đáp ứng số lượng và giá thành, vẫn còn một số ít nơi chọn đi theo hướng ngược lại. Họ không tăng năng suất, không cải tiến dây chuyền, mà quay về với nguyên liệu cũ, kỹ thuật cũ, cách làm cũ – để giữ được những giá trị mà họ tin là sẽ không bao giờ cũ. 

Khi bắt đầu hành trình xây dựng nên thương hiệu của mình, Trại Cá chủ động tìm đến những giá trị thủ công sâu sắc và bền vững – những nơi không chỉ có nghề, mà còn có cách làm nghề đủ bản lĩnh, đủ kiên nhẫn và đủ cốt cách. Trong quá trình đó, team Trại Cá đã tìm đến Hiên Vân Ceramics – một trong số những xưởng gốm gốm mà chúng tôi thực sự cảm thấy cần dành thời gian để tìm hiểu nghiêm túc.

Gieo mầm từ tâm huyết tại ngôi làng nhỏ

Gốm Hiên Vân sinh ra từ kết quả của hàng chục năm nghiên cứu và say mê của nghệ sĩ Bùi Hoài Mai – người đã dành cả đời để tìm hiểu gốm cổ thời Lý, Trần, Lê và Mạc. Khi ông quyết định thành lập một xưởng gốm vào năm 2004 tại làng Hiên Vân, Bắc Ninh, ông đã theo đuổi sứ mệnh: “khơi lại dòng chảy truyền thống gốm cổ Việt Nam” giữa xã hội hiện đại.

Nhưng hành trình ấy không hề bằng phẳng. Khi con trai ông là anh Sơn chớm bước vào xưởng, Hiên Vân đang đứng trước nguy cơ sụp đổ: tồn hàng, thiếu đầu ra, năng lực thương hiệu non trẻ. Anh Sơn và người bạn thân đã mang sản phẩm đi bán rong ở Hà Nội – một bước đi thực tế, thô nhưng cần thiết, để những chiếc bình gốm lần đầu được người Hà Nội đón nhận, từng chút, từng chút một. Cũng nhờ lần đó, Hiên Vân mới có đầu ra và dần tìm thấy bóng dáng của chính mình. 

Qua nhiều thử thách, từ khủng hoảng nội bộ đến sức khỏe suy yếu của thế hệ trước, Hiên Vân Ceramics vẫn tồn tại, nhưng bằng một cách khác: không thay đổi tinh thần, chỉ sáng tạo thêm cách tái hiện nét đẹp truyền thống. Anh Sơn từng nói: “Một sản phẩm gốm muốn có hồn Việt thì không phải là chuyện lấy hoa văn cổ gắn vào gốm. Một chiếc bình đơn giản không có hoa văn cổ xưa, nhưng lại mang đầy hồn Việt. Ngược lại, một chiếc bình với họa tiết chiếc lá đề rồng đời Lý lại trông rất đờ đẫn và không có hồn. Nếu chúng ta lấy quá khứ đóng khung lại, thì tiệm gốm sẽ trở thành bảo tàng mất.”

Với Trại Cá, đây là một giai đoạn đáng quý – khi những người làm nghề chấp nhận đi từ con số rất nhỏ, không ngại tiếp cận thị trường một cách thô sơ, miễn là giữ được linh hồn của sản phẩm. Đó cũng là lý do khiến chúng tôi cảm thấy có sự gần gũi: cả Trại Cá lẫn Hiên Vân đều khởi đầu với một mục tiêu chung là gìn giữ nét đẹp văn hoá thủ công, bắt đầu từ sự tử tế với nghề.

Men tro trấu – lựa chọn kỹ thuật mang tính độc bản

Hiện nay, đa số sản phẩm gốm được phủ bằng men công nghiệp. Loại men này dễ kiểm soát màu, tiết kiệm thời gian và đảm bảo độ bóng đều. Nhưng men tro trấu lại hoàn toàn ngược lại: khó kiểm soát, màu lên không giống nhau giữa các mẻ, phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ, độ ẩm và thời gian nung.

Hiên Vân chọn men tro trấu như một lựa chọn chủ động – dù biết rõ những khó khăn và rủi ro kèm theo. Theo chia sẻ từ anh Sơn, họ nghiên cứu kỹ men gốm cổ từ thời Lý, Trần, trong đó men tro từng là vật liệu chủ đạo. Họ thử nghiệm nhiều loại tro, từ rơm đến cỏ, nhưng cuối cùng chọn tro trấu vì tính ổn định và độ lì đặc trưng.

Tro trấu được lấy từ trấu nguyên chất đốt khô. Sau khi xử lý và rây mịn, tro được pha theo tỉ lệ riêng để tạo ra men phủ. Khi phủ lên bề mặt gốm và đưa vào lò củi, men này không cho ra màu cố định. Có thể là xám ngà, nâu đá, vàng rêu, xanh lục tùy vào vị trí đặt trong lò, chất đất, độ dày men và mức cháy của củi. Mỗi sản phẩm, vì vậy, là một kết quả không lặp lại. Đây cũng là lý do gốm Hiên Vân không có hai món nào giống hệt nhau. Dù cùng một dòng sản phẩm, mỗi chiếc vẫn có màu và vân men khác biệt. Đó là đặc điểm được xem là khuyết điểm trong sản xuất công nghiệp, nhưng lại là bản sắc trong triết lý thủ công mà Hiên Vân theo đuổi. Trại Cá thật sự khâm phục cách Hiên Vân kiên định với kỹ thuật này, bất chấp việc tỷ lệ thành công không cao. 

Kỹ thuật làm men tro trấu đòi hỏi thời gian và sự ổn định. Mỗi món gốm của Hiên Vân phải mất khoảng 20 đến 30 ngày để hoàn thiện, từ chọn đất, tạo hình, phơi khô tự nhiên, phủ men rồi đem nung trong lò củi. Trong quá trình này, sai sót có thể xảy ra ở bất kỳ bước nào. Một món gốm có thể bị nứt, phồng, men không bám hoặc cháy men nếu lửa không đều. Tỷ lệ thành công thường không cao.

Dù vậy, Hiên Vân vẫn giữ cách làm này như một nguyên tắc nghề nghiệp. Họ không tối ưu quy trình để có sản phẩm giống nhau. Họ không cố định màu men theo mùa. Thay vào đó, họ tập trung kiểm soát các yếu tố cơ bản để men lên được đúng chất gốm cổ Việt: mộc, sâu và bền. Gốm thành phẩm không bóng, không sáng, không tráng men dày. Người dùng có thể thấy rõ các lớp lắng nhẹ trên bề mặt, các vết men chảy tự nhiên hoặc chỗ khô men do lửa liếm mạnh. 

Chúng tôi hiểu rằng, làm nghề theo hướng thủ công không chỉ là chọn nguyên liệu đặc biệt hay giữ dáng vẻ xưa cũ. Quan trọng hơn, là giữ cách tiếp cận – một tinh thần tôn trọng quy trình, không vội vàng, không giả tạo.

Đi giữa dòng chảy truyền thống và sáng tạo

Hiên Vân là ngọn lò vừa thổi bùng hơi thở truyền thống, vừa thổi vào đó sắc màu hiện đại. Họ bắt nguồn từ kỹ thuật đúc gốm truyền đời, từ nguyên liệu đất đến men men tro và quy trình thủ công nhưng tinh tế hoàn toàn bằng bàn tay nghệ nhân, mọi khía cạnh đều do con người dẫn dắt. 

Thiết kế Hiên Vân đặc biệt không theo lối mòn: từ chiếc cốc vuốt tay, lọ hoa, bình bổ ô đến tượng trang trí, tác phẩm tích hợp hoa văn Lý–Trần hoặc họa tiết bản địa, đều là sự kết hợp giữa nghiên cứu mỹ thuật và cảm quan hiện đại. Mỗi chiếc cốc hay bình gốm là độc bản, rất Việt, rất thủ công, và luôn có sự rung động nhất định với người cầm lên. 

Nhiều người yêu gốm từng chia sẻ: những sản phẩm Hiên Vân mang dáng vẻ của nội tâm, đẹp và thanh tịnh như tách trà buổi sớm, êm ái như buổi chiều ngồi ngắm nắng tan. Để mà so sánh chiếc bình Hiên Vân như một ca khúc Việt – tiếng Việt, giai điệu Việt, dù không gượng ép cổ điển vẫn khiến người Việt đương thời rung cảm với những xúc động của thời đại!

Ngày nay, Hiên Vân Ceramics không còn chỉ nằm trong xưởng xưa, tiệm gốm nhỏ số 8 phố Chân Cầm đã là điểm đến quen thuộc cho người yêu gốm Hà Nội và khách quốc tế. Đến nơi, bạn sẽ tìm thấy các tác phẩm kiến trúc như phù điêu, gạch nghệ thuật cho công trình, tượng nhỏ, bình chậu... nhưng không phai nhòa cảm giác thân mật như xưởng gốm cổ. Màu men Lam, Lục, Nước Dưa, Nâu, Vàng xen lẫn nhau – là bản hòa ca của năm yếu tố kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. 

Sau chuyến thăm Hiên Vân, Trại Cá hiểu rằng, những thứ làm nên giá trị văn hoá không nằm ở quy mô hay danh tiếng, mà nằm ở cách người ta giữ nghề, giữ tinh thần và giữ cái tâm với từng sản phẩm nhỏ. Những chiếc bình, cái chén ở Hiên Vân đều có phần vụn vỡ, phần ngẫu nhiên, phần thô mộc – nhưng đó chính là vẻ đẹp khiến chúng sống được lâu dài.

Với Trại Cá, Hiên Vân không chỉ là một nơi làm gốm. Họ là một phần của cảnh quan thủ công Việt Nam mà chúng tôi mong muốn được tôn vinh, được nhắc tên, được giới thiệu lại với khách hàng – như một lát cắt đẹp của văn hoá Việt đương đại. Với đội ngũ nghệ nhân và thiết kế ngày nay – những người trẻ tiếp bước như anh Sơn vẫn giữ trong mình một tinh thần rất “Hiên Vân” - một biểu tượng của sự giao cảm văn hóa và thời gian. Có lẽ, chính tinh thần ấy đã khiến đội ngũ Hiên Vân vẫn luôn miệt mài sáng tạo, tâm huyết và gửi gắm cái tâm, cái tầm của người nghệ nhân trong từng món đồ, từng sản phẩm, để được trở thành một phần của ký ức Việt, một phần của hồn cốt văn hoá dân tộc và bản địa.